De ruimtelijke effecten van hogesnelheidstreinen

Hogesnelheidstreinen (HSR) worden vaak gepresenteerd als een snelle en duurzame vorm van vervoer. In ons recent gepubliceerde artikel bespreken wij een omvangrijke hoeveelheid theoretisch en empirisch onderzoek en laten wij zien dat HSR, hoewel het aanzienlijke totale baten kan opleveren, ook de ruimtelijke verdeling van wonen en werken ingrijpend verandert. Deze ruimtelijke effecten zijn cruciaal om te begrijpen wie voordeel heeft en wie er op achteruit gaat als nieuwe hogesnelheidslijnen worden gebouwd. Tot slot bespreken wij de implicaties voor de geplande Nederlandse Lelylijn.

Hogesnelheidstreinen in opkomst

Hogesnelheidstreinen zijn in de afgelopen twee decennia wereldwijd sterk gegroeid. China heeft inmiddels een netwerk van meer dan 40,000 kilometer, meer dan de rest van de wereld samen, en blijft op grote schaal nieuwe lijnen toevoegen. Ook in Europa is sprake van een gestage uitbreiding, met grote netwerken in Frankrijk, Spanje, Duitsland en Italië. Japan, de pionier van de hogesnelheidstrein, blijft investeren in uitbreidingen, waaronder een ultrasnelle maglev-verbinding. Alles bij elkaar genomen bedraagt de wereldwijde lengte van hogesnelheidslijnen inmiddels meer dan 60,000 kilometer, met veel projecten in aanbouw of in de planningsfase.

Hogesnelheidstreinen verkorten reistijden tussen steden drastisch en vormen een van de weinige duurzame opties voor middellange en lange reisafstanden. Ze zijn vooral aantrekkelijk voor zakelijke reizigers, voor wie tijd kostbaar is en face-to-face contact essentieel blijft. Een belangrijk maar vaak onderschat kenmerk van HSR is de aanwezigheid van zogenoemde long-haul economies: de kosten per kilometer nemen minder dan evenredig toe met de afstand. Hierdoor worden lange reizen relatief goedkoop en onderscheiden hogesnelheidstreinen zich van wegvervoer.

Door deze eigenschappen is HSR niet simpelweg een snellere trein. Het verandert de economische afstand tussen steden, met gevolgen voor de organisatie van bedrijven, arbeidsmarkten, woningvraag en woon-werkverkeer.

Wat de literatuur laat zien

Het artikel benadrukt drie belangrijke mechanismen waarlangs hogesnelheidstreinen de ruimtelijke economie beïnvloeden.

Ten eerste zorgen long-haul economies ervoor dat vooral grote steden door hogesnelheidslijnen worden bevoordeeld. Wanneer reisafstand minder belangrijk wordt, hebben bedrijven minder incentives om zich in tussenliggende plaatsen te vestigen. Empirisch bewijs uit Japan en China laat zien dat kleinere steden tussen grote knooppunten na aansluiting op hogesnelheidstreinen vaak te maken krijgen met verlies in lokale werkgelegenheid, doordat economische activiteit zich concentreert in de grootste steden.

Ten tweede verlagen hogesnelheidstreinen vooral de kosten van zakelijk reizen, en niet de kosten van goederenvervoer. Dit stimuleert bedrijven om zich intern te reorganiseren: hoofdkantoren en hoogwaardige functies concentreren zich sterker in grote steden, terwijl de productie elders wordt verplaatst of afgeschaald. Verschillende studies documenteren dalingen in werkgelegenheid in tussenliggende regio’s. Een Franse studie laat zien dat na de uitbreiding van het TGV netwerk daadwerkelijk sprake was van organisatorische herschikking binnen bedrijven.

Ten derde kunnen hogesnelheidstreinen woon-werkverkeer op lange afstand mogelijk maken. Werknemers kunnen ervoor kiezen om in kleinere of goedkopere steden te wonen, terwijl zij hun baan behouden in grote, productieve stedelijke centra. Een recente studie laat zien dat dit kan leiden tot bevolkingsgroei en een hogere woningvraag in middelgrote steden, zelfs wanneer de werkgelegenheid elders geconcentreerd blijft.

Gezamenlijk impliceren deze bevindingen dat hogesnelheidstreinen vaak de totale welvaart vergroten, maar economische activiteit herverdelen over de ruimte. Het is geen investering die automatisch alle aangesloten regio’s ten goede komt.

Wat dit betekent voor de Nederlandse Lelylijn

Deze inzichten zijn zeer relevant voor de voorgestelde Nederlandse Lelylijn die de Randstad met Noord-Nederland verbindt (zie figuur), ook al is dit project strikt genomen geen hogesnelheidslijn. Een snellere verbinding kan de bereikbaarheid aanzienlijk verbeteren en reistijden sterk verkorten. De literatuur suggereert echter dat niet vanzelfsprekend is dat tussenliggende steden langs het tracé extra werkgelegenheid zullen aantrekken.

Een waarschijnlijker scenario is dat sommige aangesloten plaatsen, zoals Emmeloord of Drachten, eerder een toename van het aantal inwoners zullen zien dan van het aantal banen. Als snellere treinverbindingen langere woon-werkafstanden mogelijk maken, kunnen mensen ervoor kiezen om in het noorden te wonen terwijl zij in de Randstad blijven werken. Dit kan leiden tot bevolkingsgroei, een hogere woningvraag en meer lokale voorzieningen, zelfs wanneer de werkgelegenheid afneemt.

Voor het beleid betekent dit dat de verwachtingen realistisch moeten zijn. De Lelylijn kan bevolkingsgroei stimuleren en de aantrekkelijkheid van tussenliggende regio’s vergroten, maar tegelijkertijd de concentratie van werkgelegenheid in de Randstad versterken; een uitkomst die niet lijkt aan te sluiten bij bredere beleidsdoelstellingen.